Wiebelspeelgoed: alles over zelfrichtend speelgoed

Wat is wiebelspeelgoed precies?

Iedereen kent het wel: een figuurtje met een ronde onderkant dat je omduwt, dat even heen en weer wiebelt en dan weer netjes rechtop staat. Dat is wiebelspeelgoed. Het principe is eenvoudig, maar het resultaat blijft verrassen. Kinderen duwen het tientallen keren om, alleen om te zien of het echt weer opstaat.

Het geheim zit in de verdeling van het gewicht. De onderkant is zwaar en bol, de bovenkant licht. Daardoor ligt het zwaartepunt heel laag. Wil je precies weten hoe dat werkt, lees dan onze uitleg over zwaartepunt en evenwicht. Daar vind je ook eenvoudige proefjes om thuis te doen.

De bekendste soorten zelfrichtend speelgoed

Zelfrichtend speelgoed bestaat in veel landen en culturen. De vorm verschilt, het idee blijft hetzelfde.

• Tuimelaar of duikelaartje: de klassieker in onze streken. Vaak een vrolijk figuurtje met een lachende mond, soms met een belletje erin.
• Stehaufmännchen: de Duitse naam betekent letterlijk ‘opstaanmannetje’. Het is hetzelfde type speelgoed.
• Culbuto: zo heet de tuimelaar in het Frans.
• Roly-poly: de Engelse benaming voor een tuimelpop.
• Daruma en okiagari-koboshi: Japanse figuren van papier-maché. De Daruma is vooral een geluksbrenger, de okiagari-koboshi een klein opstaand popje.
• Gömböc: geen speelgoed maar een wiskundig object dat zich opricht door zijn vorm, zonder extra gewicht.
• Wubbeloqtje: een klein eivormig wiebelfiguurtje met een verzwaarde voet en een tikkend binnenwerk.

Ontdek alle onderwerpen

Op deze site vind je per onderwerp een aparte pagina. Kies hieronder waar je meer over wilt weten.

• KlassiekerDe tuimelaarWat een duikelaartje is, hoe het werkt en voor welke leeftijd.
• JapanDe Daruma-popHerkomst, het ogenritueel en de betekenis van de kleuren.
• WiskundeDe GömböcHet vreemde object dat zich zonder gewicht opricht.
• UitlegZwaartepunt en evenwichtStabiel, labiel en indifferent evenwicht, met proefjes voor thuis.
• DraaienTollenDraaitol, zweeptol, gyroscoop en tippe top: soorten en werking.
• EvenwichtBalansspeelgoedWiebelbord, loopfiets, stapelstenen en evenwichtsbalk.
• Bijzondere variantHet WubbeloqtjeHet tikkende wiebelfiguurtje met het zwijgende gezicht.

Hoe werkt zelfrichtend speelgoed?

Bijna al het wiebelspeelgoed werkt met hetzelfde natuurkundige principe. Het figuurtje heeft een ronde onderkant en het meeste gewicht zit laag. Staat het rechtop, dan ligt het zwaartepunt zo laag mogelijk. Duw je het scheef, dan rolt het over zijn bolle voet en gaat het zwaartepunt een beetje omhoog. De zwaartekracht wil het zwaartepunt weer zo laag mogelijk krijgen. Het figuurtje rolt dus terug, schiet even door en wiebelt uit tot het stilstaat.

Hoe lang dat wiebelen duurt, hangt af van de vorm, het gewicht en de ondergrond. Een zachte ondergrond remt af, een gladde tafel laat het langer doorgaan. De Gömböc is de grote uitzondering: die richt zich op door zijn vorm alleen. Dat maakt hem wiskundig zo bijzonder.

Niet al het evenwichtsspeelgoed werkt met een zware voet. Een draaiende tol blijft rechtop zolang hij snel genoeg ronddraait, en valt om zodra hij vertraagt. Bij balansspeelgoed zoals een wiebelbord of stapelstenen zoek je het evenwicht juist zelf. Samen met de tuimelaar tonen ze de verschillende manieren waarop speelgoed met evenwicht speelt.

Waar is wiebelspeelgoed van gemaakt?

Traditioneel werd zelfrichtend speelgoed gemaakt van hout, papier-maché of klei. Vandaag vind je ook veel plastic tuimelaars voor baby’s. Hout blijft populair omdat het stevig is en mooi veroudert. Wil je weten welke houtsoorten geschikt zijn, lees dan onze pagina over houten speelgoed. Kies je speelgoed voor jonge kinderen, let dan ook op de CE-markering en het leeftijdslabel. Alles daarover vind je bij veilig speelgoed kiezen.

Wat heeft dit met het Wubbeloqtje te maken?

Het Wubbeloqtje is een bijzondere variant binnen de familie van het wiebelspeelgoed. Het is een klein eivormig figuurtje van meestal 6 tot 9 cm, met een bolle, verzwaarde voet die ‘de wieg’ heet. Net als een tuimelaar komt het na elke duw terug rechtop. Maar het heeft twee dingen die je bij andere wiebelfiguren niet vindt.

Ten eerste zit er in het holle buikje een qt-kamer met twee tikbolletjes. Die tikken ‘qt-qt’ terwijl het figuurtje wiebelt. Ten tweede heeft een Wubbeloqtje geen mond: alleen twee stippen als ogen. Dat zwijgende gezicht staat voor luisteren. Wil je het verschil goed begrijpen, bekijk dan de vergelijking Wubbeloqtje versus tuimelaar. Hoe het binnenwerk precies samenwerkt met de wieg, lees je op de pagina over hoe een Wubbeloqtje werkt. En wil je weten welke varianten er bestaan, van hout tot vilt, kijk dan bij de soorten Wubbeloqtjes.

Verwante onderwerpen

Wiebelspeelgoed is vaak van hout gemaakt en wordt veel aan jonge kinderen gegeven. Daarom horen deze twee pagina’s er ook bij.

• MateriaalHouten speelgoedHoutsoorten, voordelen, veiligheid en onderhoud.
• VeiligheidVeilig speelgoed kiezenCE-markering, EN 71 en leeftijdslabels helder uitgelegd.